CEZA HUKUKUNDA KARAKTER DELİLİ

Karşılaştırmalı, Doktrinel ve Uygulamalı Bir İnceleme

1. CEZA YARGILAMASINDA “İNSAN” UNSURU VE KARAKTER

Ceza muhakemesinin temel amacı maddi gerçeğe ulaşmaktır. Ancak maddi gerçek, yalnızca dış dünyada bırakılan teknik izlerin toplanmasıyla eksiksiz biçimde ortaya konulamaz. Kamera kayıtları, HTS dökümleri, adli raporlar ve bilirkişi incelemeleri; olayın “ne” olduğuna ilişkin önemli veriler sunsa da, çoğu zaman “neden” ve “nasıl” sorularını tek başına cevaplamaya yetmez. Bu noktada ceza yargılamasının merkezine, kaçınılmaz biçimde insan unsuru yerleşir.

Ceza davası, soyut bir fiilin değil; belirli bir kişi tarafından, belirli bir bağlamda gerçekleştirildiği iddia edilen bir davranışın yargılanmasıdır. Failin, mağdurun ve tanığın olayla kurduğu ilişki; bu kişilerin geçmiş davranış örüntüleri, sosyal konumları, beyan üretme biçimleri ve olay anındaki psikososyal durumları dikkate alınmaksızın maddi vakıanın sağlıklı biçimde değerlendirilmesi mümkün değildir. Bu nedenle ceza muhakemesi, görünürde teknik bir delil rejimi üzerine kurulu olsa da, özünde insan davranışını anlamaya yönelik bir değerlendirme faaliyetidir.

Karakter kavramı tam da bu noktada devreye girer. Karakter; bir kişinin belirli koşullar altında sergilemesi muhtemel davranış biçimlerine ilişkin, zaman içinde oluşmuş nispi bir sürekliliği ifade eder. Ceza yargılamasında karakter, çoğu zaman açıkça adlandırılmadan; hakimin kanaatinde, savcının iddiasında veya savunmanın stratejisinde fiilen yer almaktadır. Buna rağmen, karakter delilinin teorik çerçevesi Türk ceza muhakemesinde yeterince sistematik biçimde ele alınmamış, uygulamada ise çoğunlukla örtük ve kontrolsüz bir değerlendirme alanı olarak kalmıştır.

Bu durum iki temel sorunu beraberinde getirmektedir. Birincisi, karakterin fiilen kullanıldığı ancak hukuki sınırlarının netleştirilmediği bir yargılama pratiği, öngörülebilirliği zayıflatmakta ve keyfiliğe açık alanlar yaratmaktadır. İkincisi ise, karakter değerlendirmesinin çoğu zaman sanık aleyhine sezgisel bir yargıya dönüşmesi ve masumiyet karinesini zedeleyebilecek biçimde dolaylı etki üretmesidir.

Oysa karakter delilinin tamamen dışlanması da gerçekçi değildir. Hakim, maddi vakıayı değerlendirirken tanığın doğruyu söyleyip söylemediğine, mağdur beyanının güvenilirliğine, sanığın savunmasının hayatın olağan akışıyla uyumuna ilişkin bir kanaat oluşturmak zorundadır. Bu kanaat, kaçınılmaz olarak karaktere ilişkin değerlendirmeler içermektedir. Sorun, karakterin varlığı değil; bu değerlendirmenin açık, denetlenebilir ve hukuki bir zemine oturtulmamış olmasıdır.

Bu çalışma, karakter delilini ceza muhakemesinin dışına itmek yerine, onu hukuki sınırları belirlenmiş bir değerlendirme aracı olarak ele almayı amaçlamaktadır. Türk ceza muhakemesi sisteminde karakter delilinin delil serbestisi ilkesi içindeki konumu incelenecek; masumiyet karinesiyle kurduğu gerilim alanı analiz edilecek ve özellikle ABD ceza yargılamasında karakter deliline getirilen sınırlamalarla karşılaştırmalı bir perspektif sunulacaktır. Amaç, karakteri sezgisel bir yargı unsuru olmaktan çıkararak, hukuki tartışmaya açık ve savunma hakkıyla uyumlu bir değerlendirme alanı haline getirmektir.

2. KARAKTER DELİLİ NEDİR? NE DEĞİLDİR?

2.1. Karakter Kavramının Ceza Muhakemesi Bağlamında Tanımı

Karakter, ceza muhakemesi bakımından kişinin ahlaki değer yargılarından veya soyut kişilik nitelendirmelerinden ibaret değildir. Ceza yargılamasında karakter; bireyin geçmiş yaşamı, sosyal çevresi ve süreklilik arz eden davranış örüntüleri ışığında, belirli durumlarda nasıl davranmasının makul olarak bekleneceğine ilişkin çıkarım alanını ifade eder. Bu yönüyle karakter, psikolojik bir tahlilden ziyade, davranışsal ve toplumsal bir değerlendirme alanıdır.

Karakter delili ise, dava konusu maddi vakıanın doğrudan ispatına yönelmiş bir delil olmaktan ziyade; maddi vakıanın anlaşılması, yorumlanması ve değerlendirilmesi sürecinde hakimin kanaat oluşturmasına katkı sağlayan yardımcı bir delil türüdür. Bu delil, kişinin belirli bir fiili işlemiş olup olmadığını tek başına ispatlamaz; ancak olayın oluş biçimi, saik, kast ve beyanların güvenilirliği konusunda tamamlayıcı bir işlev görür.

Bu noktada özellikle vurgulanması gereken husus, karakter delilinin geleceğe veya varsayıma yönelik bir yargı değil; geçmişe ve somut gözlemlere dayalı bir değerlendirme aracı olduğudur. Ceza muhakemesinde karakter, “bu kişi böyle biridir” şeklinde genelleyici ve soyut bir nitelendirme olarak değil, “bu kişinin geçmiş davranışları ve sosyal konumu, somut olayda ileri sürülen anlatımla ne ölçüde uyumludur” sorusu çerçevesinde ele alınmalıdır.

2.2. Karakter Delilinin Delil Serbestisi İlkesi İçindeki Yeri

Türk ceza muhakemesi sistemi delil serbestisi ilkesini benimsemiştir. Bu ilkeye göre, kanunda açıkça yasaklanmamış olmak kaydıyla, maddi gerçeğin ortaya çıkarılmasına hizmet eden her türlü araç delil olarak kabul edilebilir. Karaktere ilişkin olgular da bu kapsamda, ilke olarak delil niteliği taşıyabilecek unsurlardır.

Bununla birlikte, delil serbestisi sınırsız bir serbesti anlamına gelmemektedir. Her delilin hukuka uygun elde edilmiş olması, yargılamanın amacına hizmet etmesi ve temel hak ve özgürlükleri ihlal etmemesi gerekir. Karakter delili açısından bu sınır daha da hassas bir nitelik taşımaktadır. Zira karaktere ilişkin değerlendirmeler, kolaylıkla önyargıya, genellemeye ve masumiyet karinesinin zedelenmesine yol açabilecek bir potansiyel barındırmaktadır.

Bu nedenle karakter delili, delil serbestisi ilkesinin sağladığı geniş alan içinde yer almakla birlikte, özel bir dikkat ve sınırlama gerektiren delil türlerinden biridir. Karakterin yargılamaya taşınması, ancak somut olayla kurduğu bağ ölçüsünde ve maddi vakıanın aydınlatılmasına katkı sunduğu ölçüde meşru kabul edilebilir.

2.3. Karakter Delili Ne Değildir?

Karakter delilinin sınırlarını netleştirmek bakımından, ne olmadığının da açıkça ortaya konulması gerekir. Her şeyden önce karakter delili, kişinin geçmişte işlediği suçlar veya adli sicil kaydı ile özdeş değildir. Önceki mahkumiyetler, ancak kanunun izin verdiği ölçüde ve belirli amaçlarla yargılamaya dahil edilebilir. Aksi hâlde, sanığın geçmişteki fiilleri üzerinden bugünkü isnadın doğrulanmaya çalışılması, “suç eğilimi” varsayımına dayanan ve masumiyet karinesini zedeleyen bir yaklaşım olur.

İkinci olarak karakter delili, ahlaki veya toplumsal beğeni ölçütlerine dayalı bir yargı değildir. Kişinin yaşam tarzı, inançları, dünya görüşü veya toplumun çoğunluğu tarafından onaylanmayan tercihleri, tek başına karakter delili olarak değerlendirilemez. Ceza yargılamasının konusu ahlak değil, hukuka aykırılık iddiasıdır.

Son olarak karakter delili, soyut bir “kişilik tahlili” ya da psikolojik rapor niteliği taşımaz. Karakter, teknik bir uzmanlık raporuyla değil; somut olgular, gözlemler ve dosya kapsamındaki veriler üzerinden, hakimin serbest ancak gerekçeli takdiriyle değerlendirilir. Bu yönüyle karakter delili, bilirkişi incelemesinden ziyade yargısal değerlendirme alanına girer. Bu sınırlar gözetilmediğinde, karakter delili hukuki bir araç olmaktan çıkarak, yargılamanın yönünü belirleyen örtük bir kanaat mekanizmasına dönüşür. Bu da adil yargılanma hakkı bakımından ciddi sakıncalar doğurur.Ceza d

3. KARAKTER DELİLİNİN CEZA MUHAKEMESİNDEKİ İŞLEVLERİ

Karakter delili, ceza muhakemesinde tali ve ikincil bir alan olarak görülse de, fiilen yargılamanın birçok kritik noktasında belirleyici rol oynamaktadır. Bu rol, çoğu zaman açıkça ifade edilmeden; hakimin kanaat oluşum sürecine, savcının iddia inşasına ve savunmanın ikna stratejisine nüfuz etmektedir. Karakter delilinin işlevi, maddi vakıayı doğrudan ispat etmekten ziyade, maddi vakıaya ilişkin verilerin anlamlandırılmasını sağlamaktır.

3.1. Maddi Vakıanın Anlaşılmasına Katkısı

Ceza yargılamasında maddi vakıa, yalnızca “ne oldu” sorusunun cevabı değildir. Aynı zamanda olayın hangi bağlamda, hangi dinamikler içerisinde ve hangi insan ilişkileri çerçevesinde gerçekleştiği de değerlendirilmek zorundadır. Karakter delili, olayın mekanik bir anlatımının ötesine geçilmesini sağlayarak, vakıanın iç tutarlılığının test edilmesine imkan tanır.

Özellikle birden fazla anlatımın mevcut olduğu, delillerin çelişkili olduğu veya olayın kapalı alanlarda gerçekleştiği dosyalarda, karaktere ilişkin değerlendirmeler olayın makul açıklamasını ortaya koymada işlevsel hale gelir. Tarafların önceki ilişkileri, aralarındaki güç dengesi, alışkanlık haline gelmiş davranış biçimleri ve olay öncesi-olay sonrası tutumları, maddi vakıanın yorumlanmasında tamamlayıcı bir çerçeve sunar.

Bu noktada karakter, olayın yerine geçen bir delil değil; olayın anlatı bütünlüğünü test eden bir değerlendirme aracıdır. Maddi vakıanın, tarafların karakteriyle bütünüyle çelişmesi halinde, anlatımın sorgulanması hukuken kaçınılmaz hale gelir.

3.2. Kast ve Saikin Tespitindeki Rolü

Kast ve saik, ceza sorumluluğunun belirlenmesinde merkezi kavramlardır. Özellikle doğrudan kast, olası kast ve taksir ayrımının yapıldığı dosyalarda, failin zihinsel süreçlerine ilişkin dolaylı çıkarımlar büyük önem taşır. Bu çıkarımlar ise çoğu zaman karaktere ilişkin veriler üzerinden yapılır.

Failin geçmiş davranışları, kriz anlarında verdiği tepkiler, planlama alışkanlıkları ve risk algısı; isnat edilen fiilin hangi zihinsel süreçle işlendiğine dair değerlendirmede kullanılır. Karakter delili bu noktada, zihinsel durumun doğrudan ispatı mümkün olmayan alanlarda, davranışsal süreklilik üzerinden bir değerlendirme zemini oluşturur.

Ancak bu kullanım son derece sınırlı ve dikkatli olmalıdır. Karakter, kastın varlığını otomatik olarak doğrulayan bir unsur değildir. Aksi yaklaşım, kişiyi fiilden bağımsız olarak zihinsel bir suçluluk varsayımı altına sokar. Karakter delili, yalnızca somut olayın açıklanmasına hizmet ettiği ölçüde, kast değerlendirmesinde yardımcı rol üstlenebilir.

3.3. Tanık ve Mağdur Beyanlarının Güvenilirliği

Ceza yargılamasında beyan delilleri, özellikle tanık ve mağdur anlatımları, çoğu zaman davanın omurgasını oluşturur. Ancak beyanların değerlendirilmesi, salt içerik analiziyle sınırlı kalamaz. Beyanın üretildiği kişi, koşullar ve ilişkiler bütünü dikkate alınmaksızın yapılan bir değerlendirme eksik kalacaktır.

Karakter delili, bu noktada beyanın güvenilirliğinin test edilmesinde işlevsel hale gelir. Tanığın taraflarla ilişkisi, olaydan önceki tutumu, menfaat çatışmaları, davranış tutarlılığı ve geçmişte benzer durumlarda sergilediği tavırlar; beyanın inandırıcılığının değerlendirilmesinde dolaylı göstergeler sunar.

Aynı durum mağdur beyanları açısından da geçerlidir. Mağdurun olayla ilişkisi, olaydan elde ettiği olası kazanımlar veya kayıplar, geçmişteki davranış örüntüleri ve beyan üretme biçimi; anlatımın objektifliğini değerlendirmede dikkate alınır. Bu değerlendirme, mağdurun beyanını değersizleştirmek amacıyla değil; yargılamanın gerçeğe yaklaşabilmesi için yapılmalıdır.

3.4. Cezanın Bireyselleştirilmesinde Karakterin Yeri

Karakter delilinin en açık ve meşru kullanım alanı, cezanın bireyselleştirilmesi aşamasında ortaya çıkar. Türk Ceza Kanunu’nun 61. maddesi uyarınca, cezanın belirlenmesinde failin geçmişi, sosyal ilişkileri ve fiilden sonraki davranışları dikkate alınır. Bu düzenleme, karakterin ceza adaletinde tamamen dışlanamayacağını açıkça ortaya koymaktadır. Failin pişmanlık göstermesi, yargılama sürecindeki tutumu, mağdurla kurduğu ilişki ve toplumsal konumu; cezanın alt ve üst sınır arasında belirlenmesinde fiilen rol oynar. Bu noktada karakter, suçun sübutuna değil; yaptırımın adil ve orantılı biçimde belirlenmesine hizmet eder. Ancak burada da dikkat edilmesi gereken husus, karakterin ceza artırıcı bir önyargı mekanizmasına dönüşmemesidir. Karakter değerlendirmesi, fail lehine olduğu ölçüde ve gerekçelendirilmiş biçimde kullanıldığında ceza adaletinin amaçlarıyla uyumlu hale gelir.

avasında k

a

4. KARAKTER DELİLİNE HANGİ AŞAMALARDA BAŞVURULABİLİR?

Ceza muhakemesinde karakter delili, belirli bir aşamaya özgülenmiş bir değerlendirme aracı değildir. Maddi gerçeğe ulaşma amacı doğrultusunda, yargılamanın her safhasında karaktere ilişkin olguların ileri sürülmesi ve tartışılması mümkündür. Ancak karakter delilinin her aşamadaki işlevi ve ağırlığı aynı değildir. Aşamaya göre değişen bu işlev, delilin meşruiyet sınırlarının da daha net çizilmesini gerektirir.

4.1. Soruşturma Aşamasında Karakter Delili

Soruşturma evresi, ceza muhakemesinin yönünün belirlendiği en kritik aşamadır. Bu evrede karakter delili, özellikle olayın ilk değerlendirilmesi, şüpheli-mağdur ilişkilerinin anlaşılması ve alternatif senaryoların dışlanması bakımından önem taşır. Cumhuriyet savcısı, bir suç işlendiği izlenimini veren hali öğrendiği andan itibaren maddi gerçeği araştırmakla yükümlüdür. Bu araştırma, yalnızca aleyhe delillerin toplanmasını değil; şüphelinin lehine olan delillerin de tespit edilmesini kapsar. Karaktere ilişkin olgular, bu bağlamda soruşturmanın erken safhasında dosyanın yanlış bir eksende ilerlemesini engelleyebilecek nitelikte olabilir. Şüphelinin olaydan önceki yaşam düzeni, mağdurla olan ilişkisi, olaydan sonra sergilediği tutum ve davranışlar; isnadın mahiyetini değerlendirmede yol gösterici rol oynar. Özellikle tutuklama gibi ağır koruma tedbirlerinin gündeme geldiği dosyalarda, karaktere ilişkin değerlendirmelerin göz ardı edilmesi, ölçülülük ilkesinin zedelenmesine yol açabilir.

4.2. Kovuşturma Aşamasında Karakter Delili

Kovuşturma evresinde karakter delili, daha sistematik ve denetimli bir biçimde tartışma konusu haline gelir. Bu aşamada karakter, çoğunlukla doğrudan ileri sürülen bir delil olmaktan ziyade, mevcut delillerin değerlendirilmesine eşlik eden bir bağlam unsuru olarak karşımıza çıkar. Tanık ve mağdur beyanlarının duruşmada alınması, sanığın savunmasının şekillenmesi ve delillerin yüz yüzelik ilkesi çerçevesinde tartışılması sırasında, karaktere ilişkin izlenimler fiilen oluşur. Hakim, tarafların beyan tarzını, tutarlılığını, olay anlatımıyla kurdukları ilişkiyi değerlendirirken, kaçınılmaz olarak karaktere ilişkin bir kanaat geliştirir. Bu aşamada savunma makamının rolü özellikle önemlidir. Karaktere ilişkin olguların tesadüfi ve örtük biçimde dosyaya yansıması yerine, savunma tarafından kontrollü ve hukuki bir çerçeve içinde sunulması, değerlendirme alanını denetlenebilir kılar. Aksi hâlde karakter, yargılamayı yönlendiren ancak gerekçede açıkça yer almayan bir kanaat unsuru haline gelir.

4.3. Hüküm Aşamasında Karakter Delili

Hüküm aşamasında karakter delilinin ağırlık merkezi, suçun sübutundan ziyade cezanın bireyselleştirilmesi noktasına kayar. Mahkeme, sabit gördüğü fiil karşısında failin kişisel durumunu, yargılama sürecindeki tutumunu ve fiilden sonraki davranışlarını değerlendirir. Bu değerlendirme, çoğu zaman gerekçeli kararın ceza tayinine ilişkin bölümünde açıkça ifade edilir. Ancak karaktere ilişkin unsurların, suçun sabit olduğu yönündeki kanaatin oluşumuna ne ölçüde etki ettiği çoğu zaman örtük kalır. Bu durum, kararların denetlenebilirliği bakımından sorunlu bir alan yaratmaktadır. İdeal olan, karakterin hükümde hangi noktada ve hangi amaçla dikkate alındığının açıkça ayrıştırılmasıdır. Karakter, suçun işlendiği yönündeki kanaati güçlendiren bir gerekçe olarak değil; yaptırımın adaletli biçimde belirlenmesine hizmet eden bir değerlendirme unsuru olarak kullanılmalıdır.

4.4. Kanun Yollarında Karakter Delilinin Tartışılması

İstinaf ve temyiz aşamalarında karakter deliline ilişkin tartışmalar, genellikle dolaylı biçimde gündeme gelir. Bölge adliye mahkemeleri ve Yargıtay, çoğu zaman delillerin değerlendirilmesinde takdir yetkisinin sınırlarının aşılıp aşılmadığını denetlerken, karaktere dayalı örtük gerekçeleri de incelemek durumunda kalır. Özellikle gerekçesiz veya yetersiz gerekçeli kararlar bakımından, karaktere ilişkin değerlendirmelerin hükmü etkileyip etkilemediği önemli bir denetim ölçütü haline gelir. Karakterin açıkça gerekçelendirilmediği, ancak kararın seyrini etkilediği durumlar, adil yargılanma hakkı bakımından ciddi sorunlar doğurur. Bu nedenle karakter delilinin yargılamanın her aşamasında varlığı kabul edilmeli; ancak etkisinin açık, ölçülü ve gerekçeli biçimde ortaya konulması sağlanmalıdır.

rakterin önemi, cezada karakter, ceza mahkemesinde karakter delili, ceza davalarında davranış ve giyimin önemi, ceza avukatı

5. CUMHURİYET SAVCISI VE MÜDAFİ AÇISINDAN KARAKTER DELİLİ

Karakter delilinin ceza muhakemesindeki konumu, en net biçimde iddia ve savunma makamlarının yükümlülükleri üzerinden anlaşılır. Zira karaktere ilişkin olguların dosyaya nasıl ve ne ölçüde yansıyacağı, büyük ölçüde Cumhuriyet savcısının soruşturma pratiğine ve müdafiin dosyaya yaklaşımına bağlıdır. Bu bağlamda karakter delili, pasif biçimde kendiliğinden ortaya çıkan bir unsur değil; doğru yönetilmediğinde yargılamanın yönünü tek taraflı olarak belirleyebilecek bir değerlendirme alanıdır.

5.1. Cumhuriyet Savcısının Lehe ve Aleyhe Delil Toplama Yükümlülüğü

Ceza muhakemesinde Cumhuriyet savcısı, yalnızca iddia makamı değil; aynı zamanda maddi gerçeğin ortaya çıkarılmasından sorumlu bir kamu görevlisidir. Bu sorumluluk, soruşturma evresinde şüphelinin lehine ve aleyhine olan tüm delillerin toplanmasını kapsar. Karaktere ilişkin olgular da bu yükümlülüğün kapsamı dışında değildir. Şüphelinin olaydan önceki yaşam düzeni, mağdurla ilişkisi, olaydan sonra sergilediği davranışlar ve soruşturma sürecindeki tutumu; isnadın niteliğinin değerlendirilmesinde önem taşıyabilir. Özellikle şüpheli hakkında tutuklama veya adli kontrol gibi koruma tedbirlerinin gündeme geldiği dosyalarda, karaktere ilişkin verilerin dikkate alınmaması ölçülülük ilkesini zedeler niteliktedir. Buna rağmen uygulamada, karakter delilinin çoğunlukla soruşturma dosyasına sistematik biçimde yansıtılmadığı görülmektedir. Savcılık pratiği, genellikle olayın teknik ve maddi yönlerine yoğunlaşmakta; karaktere ilişkin değerlendirmeler ise dosyada örtük biçimde, çoğu zaman yalnızca şüpheli aleyhine izlenim yaratacak unsurlar üzerinden şekillenmektedir. Bu durum, savcının lehe delil toplama yükümlülüğünün karakter alanında fiilen ihmal edilmesi sonucunu doğurmaktadır. Oysa karakter delilinin soruşturma aşamasında dengeli biçimde ele alınması, dosyanın erken safhada yanlış bir eksene oturmasını engelleyebilecek önemli bir işlev görür.

5.2. Müdafiin Karakter Deliline Yaklaşımı ve Aktif Rolü

Müdafi açısından karakter delili, çoğu zaman fark edilmeden kaybedilen bir savunma alanıdır. Uygulamada savunma, ağırlıklı olarak teknik delillerin çürütülmesine veya hukuki nitelendirmeye odaklanmakta; karaktere ilişkin değerlendirmelerin dosyada kendiliğinden oluşmasına izin vermektedir. Bu yaklaşım, savunmayı pasif bir konuma iter. Oysa karakter delili, doğru kurgulandığında sanık lehine güçlü bir savunma aracına dönüşebilir. Sanığın yaşam biçimi, sosyal ilişkileri, olay öncesi ve sonrası davranışları; isnat edilen fiilin hayatın olağan akışıyla ne ölçüde uyumlu olduğunu tartışmaya açar. Bu tür olguların savunma tarafından bilinçli biçimde dosyaya taşınması, hakimin kanaat oluşum sürecini denetlenebilir hale getirir. Müdafiin rolü, karakteri soyut övgü cümleleriyle yargılamaya taşımak değildir. Aksine, karaktere ilişkin olguların somut, ölçülü ve dosya ile bağlantılı biçimde sunulması gerekir. Aksi hâlde karakter savunması, inandırıcılığını kaybeder ve ters etki yaratabilir.

5.3. Karakter Delilinin Savunma Stratejisi İçindeki Yeri

Savunma stratejisi bakımından karakter delili, tek başına bir savunma hattı oluşturmaz; ancak mevcut delil tartışmalarını destekleyen bir bağlam sağlar. Özellikle isnadın subjektif unsurlarının tartışıldığı dosyalarda, karaktere ilişkin değerlendirmeler savunmanın tutarlılığını güçlendirir. Burada kritik olan husus, karakter delilinin savunma tarafından bilinçli biçimde açılmasıdır. Karakter tartışmasının savunma tarafından başlatılması, bu alanın kontrolünü büyük ölçüde savunmaya bırakır. Aksi hâlde karakter, iddia makamının veya hakimin sezgisel değerlendirmeleriyle şekillenen bir unsur haline gelir. Bu nedenle müdafi, karakter delilini ya tamamen dışlamak ya da sınırsız biçimde kullanmak arasında bir tercih yapmak zorunda değildir. Asıl olan, karakterin hukuki sınırlarını belirleyerek, yargılamada işlevsel ve ölçülü biçimde kullanılmasıdır.

6. KARAKTERİN DOĞRUDAN DELİL, EMARE VE YARDIMCI DELİL OLARAK KONUMU

Karakter delilinin ceza muhakemesindeki en problemli yönlerinden biri, delil teorisi içindeki konumunun net biçimde ayrıştırılmamış olmasıdır. Uygulamada karakter; kimi zaman doğrudan delil gibi değerlendirilmekte, kimi zaman emare olarak kullanılmakta, kimi zaman ise yardımcı delil niteliği taşımasına rağmen kararın belirleyici unsuru haline gelmektedir. Bu belirsizlik, karakter delilinin keyfi biçimde kullanılmasına zemin hazırlamaktadır. Bu nedenle karakterin, delil türleri arasındaki yerinin açık biçimde ayrıştırılması gerekir.

6.1. Doğrudan Delil Olarak Karakter

Doğrudan delil, maddi vakıanın gerçekleştiğini doğrudan ispatlayan delildir. Ceza muhakemesinde karakterin doğrudan delil olarak kabul edilebileceği alan son derece sınırlıdır ve istisnai nitelik taşır. Karakterin doğrudan delil sayılabileceği durumlar, çoğunlukla suçun tipik unsurlarının bizzat karakter özelliğiyle iç içe geçtiği hallerdir. Örneğin, süreklilik, alışkanlık veya meslek icrası gibi unsurların suç tipinin bünyesinde yer aldığı bazı özel suçlarda, failin belirli bir davranış örüntüsünün varlığı doğrudan ispat konusu olabilir. Ancak bu tür durumlarda dahi, karakter soyut bir kişilik değerlendirmesi olarak değil; somut ve tekrarlanan fiiller bütünü olarak ele alınmalıdır. Bu sınır aşıldığında, karakterin doğrudan delil olarak kabul edilmesi, “kişiden fiile gitme” şeklinde tehlikeli bir muhakeme zinciri doğurur. Ceza muhakemesinde esas olan, fiilden kişiye gitmektir; kişinin karakterinden hareketle fiilin varlığını kabul etmek değil.

6.2. Emare Olarak Karakter

Karakterin ceza yargılamasında daha sık karşılaşılan kullanım biçimi, emare niteliğidir. Emare, tek başına maddi vakıayı ispat etmeyen; ancak diğer delillerle birlikte değerlendirildiğinde vakıanın varlığına veya yokluğuna ilişkin çıkarım yapılmasını sağlayan dolaylı göstergedir. Karakter bu bağlamda, olayın oluş biçimiyle kurduğu ilişki ölçüsünde emare niteliği kazanır. Taraflar arasındaki önceden var olan husumet, güç ilişkileri, güven veya güvensizlik ortamı; somut uyuşmazlık bakımından açıklayıcı bir bağ kurabildiği ölçüde emare olarak değerlendirilebilir. Ancak karakterin emare olarak kullanımı, masumiyet karinesi bakımından en hassas alanı oluşturur. Özellikle sanığın geçmişte benzer suçlara karışmış olması veya belirli bir çevrede bulunması gibi olguların emare olarak kabul edilmesi, fiilin ispatını dolaylı yoldan karaktere bağlayan sakıncalı bir yaklaşım doğurur. Bu tür değerlendirmeler, “bu kişi bunu yapar” varsayımına dayandığı ölçüde hukuki meşruiyetini yitirir. Bu nedenle karakterin emare olarak kullanımı, esas itibarıyla sanık lehine işlev görmesi gereken bir araç olarak ele alınmalıdır. Sanığın yaşam düzeni, sosyal ilişkileri ve önceki davranışlarının isnat edilen fiille açık biçimde çelişmesi halinde, bu durum emare niteliği kazanabilir. Sanık aleyhine karakter emaresi yaratılması ise son derece sınırlı ve istisnai haller dışında kabul edilebilir değildir.

6.3. Yardımcı Delil Olarak Karakter

Karakterin ceza muhakemesindeki en meşru ve en yaygın kullanım alanı, yardımcı delil niteliğidir. Yardımcı delil, maddi vakıanın ispatında tek başına belirleyici olmayan; ancak diğer delillerin değerlendirilmesine katkı sağlayan unsurları ifade eder. Uygulamada karakter, çoğunlukla tanık ve mağdur beyanlarının değerlendirilmesinde yardımcı delil olarak karşımıza çıkar. Tanığın olayla ilişkisi, taraflarla olan geçmiş bağları, menfaat durumu ve beyan üretme biçimi; anlatımın güvenilirliğini değerlendirmede dolaylı rol oynar. Bu değerlendirme, karakterin fiilin varlığına değil; beyanın inandırıcılığına etki etmesi şeklinde ortaya çıkar. Aynı durum sanık açısından da geçerlidir. Sanığın duruşmadaki tutumu, savunmasının tutarlılığı, olay sonrası davranışları ve yargılama sürecine yaklaşımı; savunmanın değerlendirilmesinde yardımcı bir bağlam oluşturur. Bu bağlam, suçun sübutunu otomatik olarak belirlemez; ancak hakimin kanaat oluşturma sürecini etkiler. Yardımcı delil olarak karakterin önemi, çoğu zaman gerekçeli kararlarda açıkça ifade edilmez. Buna rağmen fiilen, özellikle delillerin çelişkili olduğu dosyalarda, kararın seyrini etkileyen başlıca unsurlardan biri haline gelir. Bu nedenle karakterin yardımcı delil olarak rolü, açık ve denetlenebilir biçimde ele alınmadığı sürece, örtük bir kanaat mekanizmasına dönüşme riski taşır.

7. MASUMİYET KARİNESİ İLE KARAKTER DELİLİ ARASINDAKİ GERİLİM

Karakter delilinin ceza muhakemesindeki en sorunlu yönü, masumiyet karinesi ile kurduğu gerilimli ilişkidir. Masumiyet karinesi, yalnızca hüküm anına ilişkin bir ilke değil; yargılamanın tüm aşamalarına sirayet eden temel bir güvencedir. Bu ilke uyarınca sanık, suçluluğu kesinleşmiş bir mahkeme kararıyla sabit oluncaya kadar masum kabul edilir ve bu masumiyet varsayımı, değerlendirme süreçlerinin tamamına yön vermelidir. Karakter delili ise, doğası gereği geçmiş davranışlara ve kişilik özelliklerine dayanır. Bu durum, karakterin kontrolsüz biçimde kullanılması halinde, sanığın fiilden bağımsız olarak “suça yatkın” veya “belli tür davranışlara meyilli” biri olarak algılanmasına yol açabilir. Böyle bir yaklaşım, masumiyet karinesinin özünü zedeleyen en ciddi risklerden biridir.

7.1. Sanık Aleyhine Karakter Kullanımının Tehlikeleri

Sanık aleyhine karakter deliline başvurulması, çoğu zaman örtük bir muhakeme zinciri yaratır. Bu zincir genellikle “geçmişte benzer davranışlar”, “belirli bir çevrede bulunma” veya “kişilik özellikleri” üzerinden kurulmakta; fiilin sübutu, doğrudan deliller yerine bu niteliklere dayandırılmaktadır. Bu yaklaşım, fiilden kişiye değil; kişiden fiile giden tersine bir ispat mantığı üretir. Özellikle adli sicil kayıtlarının, isnat edilen fiille doğrudan bağlantı kurulmadan dosyaya dahil edilmesi, masumiyet karinesini zedeleyen en tipik örneklerden biridir. Geçmişte işlenmiş bir suçun varlığı, yeni isnadın doğruluğuna ilişkin bir emare olarak kabul edildiğinde, sanık fiilden bağımsız olarak sürekli bir şüphe altında bırakılmış olur. Bu durum, ceza muhakemesinin bireysel fiil sorumluluğu ilkesine açıkça aykırıdır. Karakterin sanık aleyhine bu şekilde kullanımı, yalnızca adil yargılanma hakkını değil; aynı zamanda gerekçeli karar yükümlülüğünü de zayıflatır. Zira karaktere dayalı kanaatler çoğu zaman açıkça gerekçelendirilemez ve kararın denetlenebilirliğini azaltır.

7.2. Karakter Delilinin Sanık Lehine İşlevi

Masumiyet karinesi ile uyumlu bir karakter değerlendirmesi, esas itibarıyla sanık lehine işlev görmelidir. Sanığın yaşam düzeni, sosyal ilişkileri ve geçmiş davranışlarının isnat edilen fiille bağdaşmaması; maddi vakıaya ilişkin şüpheyi güçlendiren bir bağlam oluşturabilir. Bu tür değerlendirmeler, fiilin sanık tarafından işlenip işlenmediğine dair makul şüphenin varlığını ortaya koyabilir. Bu noktada karakter, suçsuzluğu ispat eden bir delil olarak değil; şüphenin giderilemediğini gösteren bir değerlendirme unsuru olarak işlev görür. Ceza muhakemesinde mahkumiyet için gereken ispat standardı dikkate alındığında, karaktere ilişkin bu tür lehe değerlendirmelerin önemi daha net ortaya çıkar. Sanık lehine karakter delilinin kullanımı, savunma hakkının etkinliğini artırır ve yargılamayı tek boyutlu delil tartışmalarından çıkararak daha bütüncül bir değerlendirme alanına taşır.

7.3. Hakimin Kanaat Oluşturma Süreci ve Örtük Karakter Değerlendirmeleri

Hakimin kanaat oluşturma süreci, salt normatif bir değerlendirme değildir. Delillerin takdiri, ister istemez insani ve sezgisel unsurlar içerir. Bu süreçte karaktere ilişkin izlenimler, çoğu zaman farkında olunmadan kanaatin parçası haline gelir. Sorun, bu izlenimlerin açıkça ifade edilmemesi ve gerekçeye yansıtılmamasıdır. Karaktere ilişkin değerlendirmelerin örtük biçimde kararın seyrini etkilemesi, yargılamanın şeffaflığını zedeler. Hakimin hangi unsurlardan hareketle kanaat oluşturduğunun açıkça ortaya konulmaması, kararın denetlenebilirliğini azaltır ve keyfilik eleştirilerine zemin hazırlar. Bu nedenle karakter delilinin tamamen dışlanması değil; masumiyet karinesiyle uyumlu biçimde, sınırları çizilmiş ve gerekçelendirilmiş olarak kullanılması gerekir. Karakter, yargılamanın görünmez belirleyeni olmaktan çıkarılıp, hukuki tartışmaya açık bir değerlendirme unsuru haline getirilmelidir.

8. ABD CEZA YARGILAMASINDA KARAKTER DELİLİ

Federal Rules of Evidence (Rule 404–405) Çerçevesinde Bir İnceleme ABD ceza yargılamasında karakter delili, Türk hukukuna kıyasla çok daha açık kurallara bağlanmış ve sınırları net biçimde çizilmiş bir alandır. Bunun temel nedeni, ABD sisteminin jüri esasına dayanması ve karakter değerlendirmelerinin jüri üzerinde orantısız ve kontrolsüz bir etki yaratma riskinin yüksek olmasıdır. Bu risk, karakter delilinin genel kural olarak yasaklanmasını; ancak belirli istisnalarla ve sıkı denetim altında kabul edilmesini beraberinde getirmiştir.

8.1. Genel Kural: Propensity Evidence Yasağı (Rule 404)

ABD Federal Delil Kuralları’nın 404. maddesi uyarınca, bir kişinin karakterine veya karakter özelliğine ilişkin deliller, o kişinin belirli bir olayda bu karakterine uygun şekilde davrandığını ispatlamak amacıyla kullanılamaz. Bu yasak, “propensity evidence” olarak adlandırılan ve “bu kişi böyle biridir, dolayısıyla bu fiili de işlemiştir” mantığına dayanan delil kullanımını hedef almaktadır. Bu yaklaşım, masumiyet karinesinin korunması bakımından son derece katıdır. ABD hukukunda, sanığın geçmiş davranışları veya karakter özellikleri üzerinden fiilin işlendiğine dair çıkarım yapılması, kural olarak adil yargılanma hakkıyla bağdaşmaz kabul edilmektedir. Karakterin fiilin ispatı için araçsallaştırılması, jüriyi fiilden ziyade kişiye odaklayan bir muhakeme zinciri doğurduğu için sistematik biçimde engellenmektedir. Bu yönüyle ABD sistemi, karakter delilinin tehlikeli potansiyelini açıkça kabul etmekte ve bu riski normatif düzeyde sınırlamaktadır.

8.2. İstisnalar: Karakter Delilinin Kabul Edildiği Haller

Federal kurallar, karakter delilini mutlak biçimde yasaklamamış; ancak kullanımını sıkı istisnalara bağlamıştır. Bu istisnaların başlıcaları, sanık tarafından karakterin bilerek yargılamaya açılması durumunda ortaya çıkar. Sanık, kendisine isnat edilen suçla bağdaşmayacak nitelikte belirli bir karakter özelliğini ileri sürdüğünde, bu alanı bilinçli olarak açmış sayılır. Bu durumda iddia makamı, yalnızca bu karakter özelliğiyle sınırlı olmak üzere karşı delil sunma hakkı kazanır. Böylece karakter tartışması, savunmanın kontrolünde başlar ve iddia makamının sınırsız biçimde sanığın karakterine yüklenmesi engellenir. Bu sistem, karakter delilini savunma merkezli bir araç haline getirirken, iddia makamının bu alanı tek taraflı biçimde kullanmasının önüne geçer.

8.3. Karakterin İspat Yöntemleri (Rule 405)

ABD hukukunda karakter delilinin nasıl ispat edileceği de ayrıca düzenlenmiştir. Kural olarak karakter, somut olaylardan ziyade kişinin genel itibarı veya tanınmışlığı üzerinden anlatım yoluyla ortaya konur. Spesifik davranış örnekleriyle karakter ispatı ise ancak sınırlı durumlarda ve hâkimin izniyle mümkündür. Bu yaklaşım, karakterin fiil yerine geçecek şekilde kullanılmasını önlemeyi amaçlar. Somut olaylara dayalı karakter anlatımı, jüri üzerinde aşırı etki yaratabileceği için sıkı denetime tabidir. Böylece karakter, yargılamanın merkezine değil; çevresel bir değerlendirme alanına yerleştirilir.

8.4. Jüri Sistemi ve Karakter Deliline Getirilen Sıkı Sınırlamalar

ABD’de karakter deliline ilişkin bu katı yaklaşımın temelinde jüri sistemi yer almaktadır. Jürinin hukuki teknikten ziyade insani ve sezgisel değerlendirmelere açık olması, karaktere ilişkin olguların yargılamayı kolaylıkla yönlendirmesine neden olabilir. Bu nedenle karakter delilinin kontrol altına alınması, jüri sisteminin adil işlemesi bakımından zorunlu görülmektedir. Bu bağlamda ABD sistemi, karakter delilini tamamen reddetmeyen; ancak onu potansiyel olarak tehlikeli bir değerlendirme alanı olarak kabul eden bilinçli bir yaklaşım sergilemektedir. Karakter, yargılamanın doğal bir unsuru olmaktan çıkarılıp, sıkı kurallarla çevrelenmiş istisnai bir araç haline getirilmiştir.

9. TÜRK CEZA MUHAKEMESİ İLE ABD CEZA YARGILAMASININ KARAKTER DELİLİ BAKIMINDAN KARŞILAŞTIRILMASI

Türk ceza muhakemesi ile ABD ceza yargılaması arasındaki temel fark, karakter deliline bakıştan önce, yargılamanın yapısal mantığında ortaya çıkar. Bu yapısal farklar, karakter delilinin neden iki sistemde bu denli farklı rejimlere tabi tutulduğunu da açıklamaktadır.

9.1. Hakim Merkezli Sistem ile Jüri Merkezli Sistem Arasındaki Fark

Türk ceza muhakemesi, esas itibarıyla hakim merkezli bir sistemdir. Maddi vakıanın tespiti, delillerin değerlendirilmesi ve hukuki nitelendirme tek bir karar merciinin sorumluluğundadır. Hakim, mesleki formasyonu ve gerekçeli karar yazma yükümlülüğü nedeniyle, teorik olarak sezgisel kanaatlerini hukuki gerekçelerle denetim altına almak zorundadır. ABD ceza yargılamasında ise jüri, maddi vakıanın tespiti konusunda asli aktördür. Jüri üyeleri hukuki eğitim almamış bireylerden oluşur ve kararlarını büyük ölçüde anlatı bütünlüğü, inandırıcılık ve insani sezgiler üzerinden verir. Bu yapı, karakter delilinin jüri üzerinde fiilden bağımsız güçlü bir yönlendirici etki yaratmasına son derece elverişlidir. Bu nedenle ABD hukukunda karakter deliline yönelik sınırlamalar, sistemin yapısal bir zorunluluğudur. Türk hukukunda ise aynı derecede katı sınırlamalar normatif düzeyde öngörülmemiştir.

9.2. Türk Sisteminde Karakterin Örtük Kullanımı

Türk ceza muhakemesinde karakter deliline ilişkin açık bir yasak veya kapsamlı bir düzenleme bulunmamaktadır. Delil serbestisi ilkesi, karaktere ilişkin olguların dosyaya girmesine teorik olarak imkan tanımaktadır. Ancak bu serbesti, karakterin nasıl ve hangi sınırlar içinde değerlendirileceğine dair net ölçütler içermemektedir.Bu durumun sonucu olarak karakter, Türk uygulamasında çoğu zaman örtük biçimde kullanılmaktadır. Hakimin kanaat oluşum sürecinde karaktere ilişkin izlenimler fiilen rol oynamakta; ancak bu değerlendirmeler gerekçeli kararlara açıkça yansıtılmamaktadır. Böylece karakter, yargılamayı etkileyen fakat denetlenemeyen bir unsur haline gelmektedir. ABD sisteminde karakterin sıkı kurallarla sınırlandırılması, bu etkiyi görünür ve kontrol edilebilir kılma amacına yöneliktir. Türk sisteminde ise karakterin görünmezliği, onu fiilen daha güçlü ve daha sorunlu bir değerlendirme alanına dönüştürmektedir.

9.3. Masumiyet Karinesi Bakımından Karşılaştırma

ABD hukukunda karakter deliline getirilen yasaklar, masumiyet karinesinin pratikte korunmasına yöneliktir. Sanığın geçmişi veya kişiliği üzerinden fiilin işlendiğine dair çıkarım yapılması, sistematik biçimde engellenmektedir. Karakter tartışmasının ancak savunma tarafından bilinçli olarak açılması, bu alanın kontrolünü sanık lehine çevirmektedir. Türk hukukunda ise masumiyet karinesi normatif düzeyde güçlü biçimde tanınmış olmakla birlikte, karakterin örtük kullanımı bu ilkeyi fiilen zayıflatabilmektedir. Sanık aleyhine oluşan karakter izlenimleri, çoğu zaman açıkça tartışılmadan ve gerekçelendirilmeden kararın parçası haline gelebilmektedir. Bu yönüyle Türk sistemindeki risk, karakterin serbest olması değil; kontrolsüz ve gerekçesiz biçimde değerlendirilmesidir.

9.4. ABD Sisteminden Alınabilecek ve Alınmaması Gereken Unsurlar

Türk ceza muhakemesinin, ABD sistemindeki katı karakter delili yasaklarını aynen benimsemesi ne mümkün ne de gereklidir. Hakim merkezli bir sistemde, jüriye özgü risklerin tamamı söz konusu değildir. Ancak ABD yaklaşımının temel felsefesi, Türk hukuku açısından önemli dersler içermektedir. Özellikle karakterin fiilin ispatı yerine geçemeyeceği, sanık aleyhine sınırsız biçimde kullanılamayacağı ve savunma tarafından açılmadıkça karakter tartışmasının genişletilmemesi gerektiği yönündeki prensipler, Türk uygulaması bakımından yol göstericidir. Buna karşılık, karakterin tamamen bastırılması veya görmezden gelinmesi, Türk sistemi açısından daha büyük bir soruna yol açar. Zira karakter zaten fiilen yargılamanın içindedir. Asıl ihtiyaç, karakteri hukuki sınırları belirlenmiş, gerekçelendirilmiş ve denetlenebilir bir değerlendirme alanına dönüştürmektir.

10. UYGULAMADAN ÖRNEKLER VE KARAKTER DELİLİNİN SOMUT DOSYALARA ETKİSİ

Karakter delilinin ceza muhakemesindeki işlevi, teorik tartışmaların ötesinde somut dosyalarda ortaya çıkar. Özellikle delil durumunun tartışmalı olduğu, beyanların ön plana çıktığı veya subjektif unsurların belirleyici hale geldiği dosyalarda karaktere ilişkin değerlendirmeler, kararın yönünü fiilen etkileyebilmektedir. Bu etki çoğu zaman açıkça ifade edilmese de, dosyanın bütününe nüfuz eden bir değerlendirme alanı oluşturur.

10.1. Malvarlığına Karşı Suçlarda Karakterin Rolü

Yağma, hırsızlık ve dolandırıcılık suçlarında isnat edilen fiilin hayatın olağan akışıyla uyumu, çoğu zaman karaktere ilişkin olgular üzerinden test edilir. Uzun yıllar düzenli bir yaşam sürmüş, sabit gelir sahibi, sosyal çevresiyle uyumlu bir birey hakkında ani ve plansız biçimde işlenmiş olduğu iddia edilen bir suç, maddi delillerle desteklenmediği sürece ikna ediciliğini yitirir. Bu tür dosyalarda karakter delili, fiilin işlenip işlenmediğini doğrudan ispatlamaz; ancak isnadın makullüğünü sorgulatan bir bağlam sunar. Sanığın önceki davranış örüntülerinin, suçun işleniş biçimiyle açıkça çelişmesi, makul şüpheyi güçlendiren bir unsur haline gelir. Bu değerlendirme, özellikle tek tanık beyanına dayanan dosyalarda belirginleşir.

10.2. Cinsel Dokunulmazlığa Karşı Suçlarda Mağdur ve Tanık Karakteri

Cinsel suçlarda karakter delili, en hassas ve en dikkatli kullanılması gereken alanlardan biridir. Bu tür dosyalarda mağdur beyanı çoğu zaman merkezi delil konumundadır. Ancak mağdur beyanının değerlendirilmesi, beyanın iç tutarlılığı kadar, beyanın üretildiği koşulların ve mağdurun olayla kurduğu ilişkinin de analiz edilmesini gerektirir. Mağdurun olay öncesi ve sonrası davranışları, taraflar arasındaki ilişki biçimi ve olaydan elde edilebilecek olası kazanımlar veya kayıplar; beyanın güvenilirliğini değerlendirmede dolaylı rol oynar. Bu değerlendirme, mağdurun kişiliğine yönelik bir yargı üretmek amacıyla değil; anlatımın objektifliğini test etmek amacıyla yapılmalıdır. Tanıklar açısından da benzer bir yaklaşım geçerlidir. Olayla dolaylı ilişkisi olan tanıkların, taraflarla olan bağları ve menfaat durumları dikkate alınmadan yapılan beyan değerlendirmeleri, eksik kalır. Bu noktada karakter, beyanın ağırlığını belirleyen yardımcı bir değerlendirme alanı sunar.

10.3. Şiddet Suçlarında Olay Öncesi İlişkiler ve Davranış Örüntüleri

Kasten yaralama ve benzeri şiddet suçlarında, olayın ani mi yoksa süreklilik arz eden bir gerilimin sonucu mu olduğu sorusu önem taşır. Taraflar arasındaki önceki ilişkiler, yaşanan tartışmalar, karşılıklı davranış biçimleri ve olay öncesi süreç; fiilin hukuki nitelendirilmesini doğrudan etkileyebilir. Bu tür dosyalarda karakter, tarafların kriz anlarında nasıl davrandıklarına ilişkin bir çerçeve sunar. Ancak bu çerçeve, otomatik sonuçlar üretmez. Sakin ve uzlaşmacı olarak bilinen bir kişinin şiddet fiilinde bulunamayacağı sonucuna varmak ne kadar hatalıysa, agresif olarak tanımlanan bir kişinin her durumda şiddete başvuracağı varsayımı da o kadar sakıncalıdır. Karakter, yalnızca olayın açıklanabilirliğini değerlendiren bir bağlam olarak kullanılmalıdır.

10.4. Karakter Delilinin Gerekçeye Yansıtılmaması Sorunu

Uygulamada en sık karşılaşılan sorunlardan biri, karaktere ilişkin değerlendirmelerin karar gerekçesinde açıkça yer almamasıdır. Hakim, fiilen karaktere ilişkin izlenimlerden etkilenmekte; ancak bu etki gerekçede görünür kılınmamaktadır. Bu durum, kararın denetlenebilirliğini azaltır ve taraflar açısından belirsizlik yaratır. Oysa karakter delilinin karar sürecine etkisi varsa, bu etkinin hangi amaçla ve hangi sınırlar içinde dikkate alındığı açıkça ortaya konulmalıdır. Aksi hâlde karakter, hukuki bir değerlendirme unsuru olmaktan çıkarak, kararın arka planında işleyen bir kanaat mekanizmasına dönüşür.

11. DAVRANIŞ, GİYİM, ÜSLUP VE KARAKTERİN FİİLİ YANSIMALARI

Ceza yargılamasında karakter delili yalnızca dosyaya sunulan belgeler veya ileri sürülen olgularla sınırlı değildir. Duruşma salonu, karakterin fiilen gözlemlendiği ve çoğu zaman bilinçdışı biçimde değerlendirildiği bir alandır. Sanığın, tanığın ve mağdurun duruşma sırasındaki davranışları; konuşma tarzı, beden dili, tepkileri ve otoriteyle kurduğu ilişki, hakimin kanaat oluşturma sürecine kaçınılmaz biçimde etki eder. Bu etki, çoğu zaman hukuki bir kategori olarak adlandırılmaz. Ancak uygulamada, tutarlı ve sakin bir anlatım ile çelişkili ve savunmacı bir üslup arasında fark gözetildiği; duruşma disiplinine uyumlu davranışların, beyanların inandırıcılığı üzerinde olumlu etki yarattığı inkâr edilemez. Bu durum, karakterin fiilen yargılamanın içinde yer aldığını bir kez daha göstermektedir. Giyim tarzı da bu bağlamda sembolik bir işleve sahiptir. Giyimin, kişinin suçluluğu veya suçsuzluğu hakkında doğrudan bir anlam taşımadığı açıktır. Ancak duruşma salonunda sergilenen özen veya özensizlik, yargılama makamı nezdinde kişinin sürece verdiği öneme ilişkin dolaylı bir izlenim yaratır. Bu izlenim, hukuki bir ölçüt değildir; ancak fiilen kanaat sürecinin parçası haline gelmektedir. Benzer şekilde, sanığın veya tanığın sorulara yaklaşımı, cevap verirken gösterdiği açıklık veya kaçamaklık, karakter değerlendirmesinin duruşma içindeki en somut yansımalarından biridir. Bu noktada karakter, dosya dışı bir olgu olarak değil; yargılama sırasında üretilen bir değerlendirme alanı olarak ortaya çıkar. Sorun, bu değerlendirmelerin varlığı değil; kontrolsüz ve gerekçesiz biçimde kararın seyrini etkilemesidir. Karakterin duruşma pratiği içindeki fiili etkisi kabul edilmeden, adil ve şeffaf bir yargılama zemini oluşturmak mümkün değildir.

12. SONUÇ: KARAKTER DELİLİNİN BASTIRILMASI DEĞİL, HUKUKİLEŞTİRİLMESİ GEREĞİ

Ceza yargılamasında karakter delili, ne tamamen dışlanabilecek ne de sınırsız biçimde kullanılabilecek bir değerlendirme alanıdır. Karakter, fiilen yargılamanın her aşamasında vardır; ancak çoğu zaman açıkça adlandırılmadan, örtük biçimde ve denetim dışı olarak etkisini göstermektedir. Bu durum, karakter delilini sorunlu kılan asıl unsur değildir. Sorun, karakterin hukuki sınırlarının çizilmemiş olmasıdır. Türk ceza muhakemesinde delil serbestisi ilkesi, karaktere ilişkin olguların değerlendirilmesine teorik olarak imkan tanımaktadır. Ancak bu serbesti, masumiyet karinesiyle dengelenmediği sürece, karakterin sanık aleyhine bir önyargı mekanizmasına dönüşmesi riskini barındırır. ABD ceza yargılamasında karakter deliline getirilen katı sınırlamalar, bu riskin açık biçimde kabul edilmesinin sonucudur. Türk sistemi açısından çözüm, karakteri tamamen bastırmak veya görmezden gelmek değildir. Aksine, karakterin yargılamadaki fiili varlığı kabul edilmeli; ancak bu varlık hukuki sınırlar içine alınmalıdır. Karakter delili, fiilin ispatı yerine geçmemeli; ancak maddi vakıanın anlaşılması, beyanların değerlendirilmesi ve cezanın bireyselleştirilmesi gibi alanlarda açık, ölçülü ve gerekçeli biçimde kullanılmalıdır. Bu yaklaşım, karakteri yargılamanın görünmez belirleyeni olmaktan çıkararak, hukuki tartışmaya açık bir değerlendirme unsuru haline getirir. Böylece hem masumiyet karinesi korunur hem de ceza muhakemesinin insani boyutu inkâr edilmeden, maddi gerçeğe daha sağlıklı biçimde yaklaşılması mümkün hale gelir.

13. KARAKTER DELİLİ UYGULAMADA NASIL KULLANILMALIDIR?

Karakter delilinin ceza yargılamasında meşru ve etkili biçimde kullanılabilmesi, teorik doğruluktan ziyade uygulama disiplinine bağlıdır. Karakterin kontrolsüz biçimde dosyaya sızması, yargılamayı önyargıya açık hale getirirken; bilinçli ve ölçülü kullanımı, maddi gerçeğe ulaşma amacına hizmet eder. Bu nedenle karakter delilinin uygulamada nasıl ele alınması gerektiği, ayrı ve sistematik bir değerlendirmeyi zorunlu kılar.

13.1. Karakter Delilinin Açık ve Bilinçli Biçimde Kurulması

Uygulamada yapılan en temel hata, karakterin dolaylı ve dağınık biçimde dosyaya yansımasına izin verilmesidir. Karaktere ilişkin olgular, çoğu zaman rastgele beyanlar, tanık anlatımları veya duruşma içi izlenimler yoluyla dosyaya girmekte; ancak bu unsurlar açık bir hukuki çerçeveye oturtulmamaktadır. Oysa karakter delili, bilinçli biçimde kurgulanmalıdır. Karaktere ilişkin her olgunun, somut olayla hangi noktada ve hangi amaçla bağlantı kurduğu açıkça ortaya konulmalıdır. “Sanık iyi biridir” veya “mağdur güvenilir değildir” gibi soyut nitelendirmeler, karakter delili oluşturmaz; aksine değerlendirmeyi zayıflatır. Uygulamada karakter, mutlaka somut davranış örüntülerine, ilişkisel verilere ve dosya kapsamındaki maddi unsurlarla kurulan bağa dayanmalıdır.

13.2. Savunma Açısından Karakter Delilinin Kullanımı

Savunma makamı bakımından karakter delili, esasen reaktif değil proaktif bir araçtır. Karaktere ilişkin değerlendirmelerin kendiliğinden ve kontrolsüz biçimde oluşmasına izin vermek, savunmayı dezavantajlı konuma iter. Bu nedenle savunma, karakter alanını bilinçli biçimde açmalı veya kapatmalıdır. Sanık lehine karakter delili kullanılacaksa, bu kullanım erken aşamada ve dosyanın genel kurgusuyla uyumlu biçimde yapılmalıdır. Karakter, isnat edilen fiilin hayatın olağan akışıyla bağdaşmadığını gösterecek şekilde konumlandırılmalı; suçun sübutuna değil, şüphenin varlığına işaret etmelidir. Buna karşılık, savunmanın karakter alanını açmasının, iddia makamına da bu alanda sınırlı karşılık verme imkanı tanıyacağı göz önünde bulundurulmalıdır. Bu nedenle karakter savunması, ölçüsüz biçimde genişletilmemeli; yalnızca gerekli olduğu ölçüde kullanılmalıdır.

13.3. İddia Makamı Açısından Sınırlar

İddia makamı açısından karakter delilinin kullanımı, savunmaya kıyasla daha sınırlı olmalıdır. Cumhuriyet savcısının görevi, sanığın kişiliği üzerinden fiil inşa etmek değil; fiilin maddi unsurlarını ortaya koymaktır. Karaktere ilişkin değerlendirmeler, ancak somut olayla doğrudan bağlantılı olduğu ölçüde ve masumiyet karinesine zarar vermeyecek biçimde kullanılabilir. Özellikle sanık aleyhine karakter izlenimi yaratabilecek olguların, fiilin ispatı yerine geçecek şekilde sunulması hukuki meşruiyetten uzaktır. Bu tür değerlendirmeler, gerekçesiz biçimde dosyaya dahil edildiğinde, yargılamanın adil yapısını zedeler.

13.4. Hakim Açısından Değerlendirme Disiplini

Hakim açısından karakter delilinin en kritik boyutu, kanaat oluşturma sürecinin şeffaflığıdır. Hakimin karaktere ilişkin izlenimlerden etkilenmesi insani olarak kaçınılmaz olabilir. Ancak bu etkinin karar gerekçesine nasıl ve hangi sınırlar içinde yansıdığı, yargılamanın meşruiyeti bakımından belirleyicidir. Karaktere ilişkin değerlendirmeler, fiilin sübutuna değil; delillerin değerlendirilmesine ve cezanın bireyselleştirilmesine hizmet ettiği ölçüde gerekçeye yansıtılmalıdır. Karakterin kararın hangi aşamasında dikkate alındığı açıkça ortaya konulmadığı sürece, denetlenebilirlik zayıflar ve karar keyfilik eleştirilerine açık hale gelir.

13.5. Ölçülülük ve Gerekçelendirme İlkesi

Karakter delilinin uygulamadaki en temel ilkesi, ölçülülük ve gerekçelendirmedir. Karakter, ne yok sayılmalı ne de dosyanın merkezine yerleştirilmelidir. Her karakter değerlendirmesi, hangi maddi olguyla bağlantılı olduğu ve hangi hukuki sonuca etki ettiği belirtilerek kullanılmalıdır. Bu yaklaşım benimsendiğinde karakter delili, yargılamanın zayıf noktası olmaktan çıkar; aksine maddi gerçeğe ulaşmayı kolaylaştıran, hukuki sınırları belirli bir değerlendirme aracı haline gelir.