Tenkise Tabi Tasarruflar Nelerdir?
Tenkise tabi tasarruflar, mirasbırakanın saklı paylı mirasçıların kanunen korunan miras haklarını ihlal eden ve kanun gereğince tenkis hesabında dikkate alınabilen kazandırmalarıdır.
Ancak mirasbırakanın hayatı boyunca yaptığı her bağış, her mal devri veya çocukları arasında yarattığı her ekonomik eşitsizlik tenkise tabi değildir.
Buradaki temel ayrım şudur:
Ölüme bağlı tasarruflar ile sağlararası kazandırmalar aynı kurallara tabi değildir.
Mirasbırakanın tasarruf edilebilir kısmını aşan ölüme bağlı tasarrufları kural olarak tenkise tabidir.
Buna karşılık mirasbırakanın hayattayken yaptığı sağlararası kazandırmaların tenkis edilebilmesi için, Türk Medeni Kanunu m.565'te düzenlenen gruplardan birine girmesi gerekir.
Bu nedenle doğru soru:
“Mirasbırakan karşılıksız bir işlem yaptı mı?”
sorusundan ibaret değildir.
Asıl soru şudur:
“Bu kazandırma hukuken hangi kategoriye giriyor ve kanun bu kategorideki işlemin tenkisine izin veriyor mu?”
Tenkise Tabi Tasarruflar Kaça Ayrılır?
Tenkise tabi tasarrufları iki ana grupta incelemek gerekir:
-
Ölüme bağlı tasarruflar
-
Tenkise tabi sağlararası kazandırmalar
Bu ayrım son derece önemlidir.
Çünkü ölüme bağlı tasarruflarda genel olarak mirasbırakanın tasarruf nisabını aşması yeterliyken, sağlararası kazandırmalarda ayrıca Türk Medeni Kanunu m.565'teki şartların gerçekleşmesi gerekir.
Başka bir ifadeyle:
Her saklı pay ihlali aynı hukuki yoldan tenkis edilmez.
Ölüme Bağlı Tasarruflar Tenkise Tabi midir?
Evet.
Mirasbırakanın tasarruf edilebilir kısmını aşan ölüme bağlı tasarrufları saklı payları ihlal ettiği ölçüde tenkise tabidir.
Ölüme bağlı tasarrufların başlıca örnekleri:
-
vasiyetname,
-
mirasçı atama,
-
belirli mal bırakma,
-
miras sözleşmesiyle yapılan bazı kazandırmalardır.
Burada önemli olan şudur:
Ölüme bağlı tasarrufun geçerli olması, onun tenkis edilemeyeceği anlamına gelmez.
Bir vasiyetname şeklen tamamen geçerli olabilir; ancak mirasbırakan vasiyetnameyle tasarruf edilebilir kısmını aşmışsa saklı paylı mirasçılar tenkis talebinde bulunabilir.
Bu nedenle:
Vasiyetnamenin iptali ile vasiyetnamenin tenkisi aynı şey değildir.
Vasiyetnamenin geçerliliğine saldırılıyorsa iptal; vasiyetname geçerli olmakla birlikte saklı payı aşıyorsa tenkis gündeme gelir.
Vasiyetname özelindeki ayrıntılı sistem için Vasiyetnamenin Tenkisi başlıklı yazımız incelenebilir.
Vasiyetname Tenkis Edilirken Saklı Payı İhlal Kastı Aranır mı?
Kural olarak hayır.
Bu nokta sağlararası kazandırmalarla ölüme bağlı tasarruflar arasındaki en önemli farklardan biridir.
Mirasbırakanın geçerli vasiyetnamesi tasarruf edilebilir kısmı aşıyorsa, ayrıca:
“Mirasbırakan saklı payları ortadan kaldırmak amacıyla hareket etti mi?”
şeklinde TMK m.565/4 anlamında özel bir kast araştırması yapılması gerekmez.
Ölüme bağlı tasarrufun tasarruf nisabını aşması tenkis bakımından esas sorundur.
Bu nedenle vasiyetnamenin, sağlararası bağış gibi değerlendirilmemesi gerekir.
Sağlararası Kazandırmaların Tamamı Tenkise Tabi midir?
Hayır.
Bu, tenkis hukukunda en fazla yapılan yanlışlardan biridir.
Mirasbırakan hayattayken;
-
çocuğuna ev verebilir,
-
torununa para bağışlayabilir,
-
bir yakınının borcunu ödeyebilir,
-
düğünde yüksek miktarda takı takabilir,
-
bir kişiye şirket hissesi devredebilir.
Ancak bunların tamamı yalnız karşılıksız olmaları nedeniyle otomatik biçimde tenkise tabi olmaz.
Sağlararası kazandırmanın Türk Medeni Kanunu m.565'te sayılan kategorilerden birine girmesi gerekir.
TMK 565'e Göre Tenkise Tabi Sağlararası Kazandırmalar Nelerdir?
Kanunda dört temel grup bulunmaktadır.
1. Bazı Yasal Mirasçılara Yapılan Kazandırmalar
Türk Medeni Kanunu m.565'in ilk grubu özellikle yasal mirasçılar ve altsoy bakımından önemlidir.
Kanun;
-
mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yapılan bazı kazandırmaları,
-
geri verilmemek kaydıyla altsoya yapılan malvarlığı devirlerini,
-
altsoyun borçtan kurtarılmasını,
-
alışılmışın dışında verilen çeyizi,
-
alışılmışın dışında verilen kuruluş sermayesini
belirli koşullarda tenkis sistemine dahil etmektedir.
Bu grubun amacı açıktır:
Mirasbırakanın miras payını ölümden önce fiilen dağıtarak saklı pay sistemini etkisiz bırakmasının önüne geçmek.
Ancak bu düzenleme mirasta denkleştirme hükümleriyle birlikte değerlendirilmelidir.
Denkleştirme ile Tenkis Arasındaki Bağlantı Nedir?
Altsoya veya başka yasal mirasçılara yapılan bazı kazandırmalar öncelikle mirasta denkleştirme konusu olabilir.
Denkleştirme ile tenkis aynı hukuki kurum değildir.
Denkleştirmede temel soru:
“Bu kazandırma miras paylaşılırken mirasçının payına mahsup edilmeli mi?”
iken tenkiste soru:
“Bu kazandırma saklı payları ihlal ettiği için kanuni sınıra indirilmeli mi?”
şeklindedir.
Bazı kazandırmalarda denkleştirme hükümleri yeterli olurken, bazı durumlarda ayrıca tenkis hükümleri gündeme gelebilir.
Bu nedenle bir çocuğa yapılan her bağış bakımından doğrudan:
“Tenkis davası açılır.”
sonucuna ulaşmak doğru değildir.
Öncelikle kazandırmanın denkleştirme niteliği incelenmelidir.
Ayrıntılı bilgi için Mirasta Denkleştirme Nedir? başlıklı yazımız incelenebilir.
Çocuğa Ev Almak Tenkise Tabi Olabilir mi?
Olabilir.
Ancak cevap otomatik değildir.
Örneğin mirasbırakan bir çocuğuna hayatının başında konut almışsa;
-
bunun miras payına mahsuben yapılıp yapılmadığı,
-
geri verme yükümlülüğünden çıkarılıp çıkarılmadığı,
-
diğer mirasçılara yapılan kazandırmalar,
-
saklı payların gerçekten ihlal edilip edilmediği
birlikte değerlendirilmelidir.
Dolayısıyla:
“Babam kardeşime ev aldı, kesin tenkis davası açarım.”
şeklinde tek aşamalı bir değerlendirme doğru değildir.
Çocuğun Borcunu Ödemek Tenkise Tabi Olabilir mi?
Evet, şartlarına göre olabilir.
Mirasbırakan altsoyunun önemli bir borcunu ödeyerek onu borçtan kurtarmış olabilir.
Bu işlem ekonomik olarak doğrudan para veya taşınmaz bağışlamaktan farklı görünse de sonuç itibarıyla altsoyun malvarlığını artırabilir.
Kanunun altsoyu borçtan kurtarma yoluyla yapılan kazandırmalar bakımından ayrıca düzenleme yapmasının nedeni budur.
Ancak olağan aile yardımları ile önemli servet aktarımlarının birbirinden ayrılması gerekir.
Çeyiz Tenkise Tabi midir?
Her çeyiz tenkise tabi değildir.
Kanun özellikle alışılmışın dışında verilen çeyizden söz etmektedir.
Burada değerlendirme;
-
ailenin ekonomik durumu,
-
dönemin koşulları,
-
kazandırmanın miktarı,
-
aile içinde olağan kabul edilebilecek yardım seviyesi
dikkate alınarak yapılmalıdır.
Örneğin olağan ev eşyası yardımıyla bir çocuğa yüksek değerli taşınmaz verilmesi aynı şekilde değerlendirilemez.
Kuruluş Sermayesi Tenkise Tabi Olabilir mi?
Evet.
Mirasbırakan çocuğunun iş kurması için önemli miktarda sermaye vermiş olabilir.
Kanun alışılmış ölçüyü aşan kuruluş sermayesi kazandırmalarını da özel olarak dikkate almaktadır.
Örneğin bir çocuğa küçük bir mesleki başlangıç desteği vermek ile aile servetinin önemli bölümünü yeni kurulan şirkete aktarmak arasında ciddi fark vardır.
Bu nedenle kazandırmanın ekonomik büyüklüğü somut olayda önem taşır.
2. Miras Haklarının Ölümden Önce Tasfiyesi Amacıyla Yapılan Kazandırmalar
Türk Medeni Kanunu m.565'in ikinci grubu, miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalardır.
Buradaki temel düşünce şudur:
Mirasbırakan, mirasçısının ileride doğacak miras hakkını hayattayken ekonomik olarak tasfiye etmiş olabilir.
Örneğin:
“Şimdi sana şu malı veriyorum, ileride mirastan başka bir talebin olmayacak.”
şeklindeki bir ekonomik düzenleme gündeme gelebilir.
Bu tür işlemlerin hukuki niteliği yalnız kullanılan ifadeye göre değil, sözleşmenin ve kazandırmanın gerçek yapısına göre değerlendirilmelidir.
Mirastan Feragat Karşılığında Yapılan Ödeme Tenkise Tabi Olabilir mi?
İvazlı mirastan feragat sözleşmesi kapsamında mirasçıya ekonomik bir karşılık verilmiş olabilir.
Miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacı taşıyan kazandırmalar, şartları varsa tenkis hesabında dikkate alınabilir.
Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur:
Mirastan feragat, mirasbırakan hayattayken onunla yapılan ayrı bir miras sözleşmesidir.
Mirasbırakan öldükten sonra bir mirasçının:
“Ben mirastan feragat ediyorum.”
demesi teknik anlamda aynı hukuki kurum değildir.
Mirastan feragat hakkında ayrıntılı bilgi için Mirastan Feragat Sözleşmesi başlıklı yazımız incelenebilir.
3. Mirasbırakanın Serbestçe Dönme Hakkını Saklı Tuttuğu Bağışlamalar
Mirasbırakan yaptığı bağıştan serbestçe dönme hakkını saklı tutmuşsa, bu kazandırma kanunda özel olarak tenkise tabi tutulmaktadır.
Bunun nedeni, mirasbırakanın kazandırma üzerindeki ekonomik hakimiyetini belirli ölçüde korumaya devam etmesidir.
Burada sözleşme metninin incelenmesi gerekir.
Her bağışta mirasbırakanın serbestçe dönme hakkı bulunduğu varsayılamaz.
4. Ölümden Önceki Bir Yıl İçinde Yapılan Bağışlamalar
Mirasbırakanın ölümünden önceki bir yıl içerisinde yaptığı bağışlamalar, adet üzere verilen hediyeler dışında, kanunda tenkise tabi sağlararası kazandırmalar arasında sayılmıştır.
Bu konuda üç önemli nokta vardır.
Birincisi, düzenleme yalnız üçüncü kişilere yapılan bağışlarla sınırlı değildir.
İkincisi, söz konusu süre kazandırma ile ölüm arasındaki zaman bakımından önemlidir.
Üçüncüsü ise adet üzere verilen olağan hediyelerin istisna tutulmasıdır.
Ölümden 11 Ay Önce Yapılan Bağış Tenkise Tabi midir?
Diğer şartlar da mevcutsa ve adet üzere verilen olağan bir hediye niteliğinde değilse TMK m.565 kapsamında tenkise tabi olabilir.
Örneğin mirasbırakan ölümünden sekiz ay önce yakın arkadaşına değerli bir taşınmaz bağışlamışsa bu işlem kanundaki bir yıllık kategori içerisinde değerlendirilebilir.
Burada ayrıca:
“Mirasbırakan saklı payları ihlal etmek istedi mi?”
kastının ispatlanması ilk üç bentte olduğu gibi her durumda aranmaz.
Bu yönüyle son bir yıl içindeki bağışlar ile TMK m.565/4 kapsamındaki kazandırmalar birbirinden ayrılmalıdır.
Ölümden Bir Yıldan Daha Önce Yapılan Bağış Tenkis Edilemez mi?
Hayır.
Bu da sık yapılan önemli bir hatadır.
Bir bağışın ölümden bir yıldan daha eski olması yalnız TMK m.565/3'teki bir yıllık bağış kategorisinin uygulanmaması sonucunu doğurabilir.
Ancak aynı işlem başka bir bent kapsamında tenkise tabi olabilir.
Özellikle mirasbırakanın saklı pay kurallarını etkisiz kılma amacı açıkça mevcutsa TMK m.565/4 gündeme gelebilir.
Dolayısıyla:
“Bağış beş yıl önce yapılmış; tenkis kesin mümkün değildir.”
şeklindeki yaklaşım doğru değildir.
Olağan Hediyeler Tenkise Tabi midir?
Kanun adet üzere verilen hediyeleri bir yıllık bağış düzenlemesinin dışında tutmaktadır.
Bunun nedeni mirasbırakanın olağan sosyal hayat içerisinde yaptığı küçük ve makul kazandırmaların ölümünden sonra tek tek miras hesabına dahil edilmesini önlemektir.
Örneğin somut olayın ekonomik koşullarına göre;
-
doğum günü hediyesi,
-
bayram hediyesi,
-
düğün hediyesi,
-
olağan aile yardımı
tenkis dışında kalabilir.
Ancak hediyenin yalnız:
“Düğünde verildi.”
diye olağan hediye sayılması mümkün değildir.
Mirasbırakanın serveti, hediyenin değeri ve ailenin yaşam standardı birlikte değerlendirilmelidir.
Uygulama Örneği
Çok yüksek malvarlığı bulunan bir kişinin torununa düğününde belirli miktarda takı vermesi adet üzere hediye kabul edilebilirken, malvarlığının önemli bölümünü oluşturan bir taşınmazın:
“Düğün hediyesiydi.”
denilerek devredilmesi aynı kolaylıkla olağan hediye kabul edilmez.
Önemli olan işlemin adı değil, gerçek ekonomik büyüklüğüdür.
5. Saklı Pay Kurallarını Etkisiz Kılmak Amacıyla Yapılan Kazandırmalar
Türk Medeni Kanunu m.565/4, tenkis hukukunun en önemli ve en çok uyuşmazlık çıkan hükümlerinden biridir.
Mirasbırakanın:
saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yaptığı açık olan kazandırmalar
tenkise tabidir.
Burada ilk üç gruptan farklı olarak mirasbırakanın amacı önem kazanır.
Yargıtay da bu bent kapsamında saklı pay kurallarını etkisiz kılma amacının araştırılması gerektiğini açıkça vurgulamaktadır.
Saklı Payı Etkisiz Kılma Amacı Nasıl Anlaşılır?
Bu amaç çoğu zaman yazılı bir belgede:
“Çocuğuma miras kalmasın diye bu evi bağışlıyorum.”
şeklinde açıkça yazmaz.
Mahkeme somut olayın bütün özelliklerini değerlendirir.
Örneğin;
-
kazandırmanın zamanı,
-
kazandırmanın büyüklüğü,
-
mirasbırakanın kalan malvarlığı,
-
diğer çocuklara yapılan kazandırmalar,
-
taraflar arasındaki ilişkiler,
-
işlemin ekonomik gerekçesi,
-
mirasbırakanın yaşam koşulları
önem taşıyabilir.
Bu nedenle tek bir taşınmazın devrine bakmak yeterli değildir.
Yargıtay'ın güncel uygulamasında da mirasbırakanın davacı mirasçılara başka kazandırmalarda bulunup bulunmadığının araştırılması gerektiği belirtilmektedir.
Uygulama Notu
Bu bentte en büyük hata, bütün dosyayı:
“Babam kardeşimi daha çok seviyordu.”
anlatısına indirgemektir.
Aile ilişkileri yardımcı bir veri olabilir.
Ancak tenkis davasında hukuki olarak daha önemli olan soru:
Mirasbırakanın toplam servet hareketleri, saklı pay sistemini fiilen etkisiz bırakmaya yönelik bir yapı gösteriyor mu?
sorusudur.
Çok Eski Bir Bağış TMK 565/4 Kapsamında Tenkis Edilebilir mi?
Şartları varsa evet.
Mirasbırakanın ölümünden uzun süre önce yapılan bir kazandırmada dahi saklı pay kurallarını etkisiz kılma amacı açıkça ortaya konulabiliyorsa TMK m.565/4 değerlendirmesi yapılabilir.
Bu nedenle zaman faktörü önemlidir fakat tek başına belirleyici değildir.
Ancak kazandırma ne kadar eskiyse somut olayda saklı payı etkisiz kılma amacının ortaya konulması da ispat bakımından daha karmaşık hale gelebilir.
Her Bağış Saklı Payı Etkisiz Kılma Amaçlı Sayılır mı?
Hayır.
Bir kişinin hayattayken malını bağışlaması tek başına hukuka aykırı değildir.
Mirasbırakan, tasarruf özgürlüğü kapsamında hayatı boyunca ekonomik kararlar alabilir.
Örneğin;
-
bakımını üstlenen kişiye yardım etmesi,
-
çocuğunun eğitimini finanse etmesi,
-
ekonomik ihtiyacı bulunan yakınına destek olması
tek başına saklı payları etkisiz bırakma amacı anlamına gelmez.
Önemli olan işlemin somut koşullarıdır.
Mirasbırakan Çocuklarından Birine Ev Bağışlarsa Tenkise Tabi midir?
Cevap olayın özelliklerine göre değişir.
Öncelikle;
-
Kazandırmanın tarihi,
-
Kazandırmanın miras payına mahsuben yapılıp yapılmadığı,
-
Denkleştirmeye tabi olup olmadığı,
-
Mirasbırakanın ölüm tarihi,
-
Diğer mirasçılara yaptığı kazandırmalar,
-
Ölüm tarihinde kalan tereke,
-
Saklı payların gerçekten ihlal edilip edilmediği
incelenmelidir.
Dolayısıyla:
“Bir çocuğa bağış yapıldı = tenkis.”
formülü doğru değildir.
Gerçek Satış Tenkise Tabi midir?
Kural olarak gerçek ve karşılıklı bir satış karşılıksız kazandırma değildir.
Mirasbırakan malını gerçek piyasa ilişkisi içinde satmış ve bedelini almışsa tenkis bakımından bağıştan farklı değerlendirilir.
Ancak tapudaki işlemin adı tek başına belirleyici değildir.
Tapuda satış gösterilen işlem gerçekte bağış olabilir.
Bu durumda muris muvazaası veya işlemin gerçek ekonomik niteliği ayrıca gündeme gelir.
Düşük Bedelli Satış Tenkise Tabi Olabilir mi?
Sadece satış bedelinin bugün düşük görünmesi, işlemin otomatik olarak bağış olduğu anlamına gelmez.
İşlem tarihindeki piyasa koşulları, gerçek ödeme ve tarafların iradesi araştırılmalıdır.
Ancak satışın önemli bölümünün gerçek, kalan bölümünün karşılıksız kazandırma niteliğinde olduğu karma bağış ihtimalleri de teorik ve pratik olarak gündeme gelebilir.
Bu nedenle:
“Tapuda satış yazıyor, tenkis olmaz.”
şeklindeki yaklaşım da mutlak olarak doğru değildir.
Muris Muvazaası ile TMK 565/4 Aynı Şey midir?
Hayır.
İki kurum uygulamada birbirine yaklaşabilse de farklı hukuki temellere dayanır.
Muris Muvazaasında
Görünürde satış veya başka bir işlem vardır; ancak gerçek iradenin bağış olduğu ve işlemin muvazaalı kurulduğu ileri sürülür.
Amaç işlemin geçersizliğine dayanarak tapu iptal ve tescil sonucuna ulaşmaktır.
TMK 565/4'te
Kazandırma gerçek ve geçerli olabilir.
Ancak mirasbırakan bunu saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapmıştır.
Bu durumda tartışma işlemin muvazaalı olup olmamasından ziyade tenkise tabi olup olmadığıdır.
Somut olayda iki hukuki yolun terditli olarak ileri sürülmesi gerekebilir.
Muris muvazaası hakkında ayrıntılı bilgi için Mirastan Mal Kaçırma Nedir? başlıklı yazımız incelenebilir.
Mirasbırakan Bütün Malını Bir Çocuğuna Bağışlarsa Ne Olur?
İlk bakışta saklı pay ihlali ihtimali oldukça yüksektir.
Ancak yine de iki ayrı inceleme yapılmalıdır.
İlk olarak bu kazandırmanın TMK m.565 kapsamında tenkise tabi olup olmadığı belirlenmelidir.
İkinci olarak bütün tereke ve kazandırmalar üzerinden gerçek saklı pay hesabı yapılmalıdır.
Örneğin mirasbırakan bir taşınmazını bir çocuğuna bağışlamış olabilir; fakat diğer çocuğa daha önce başka taşınmazlar ve yüksek miktarda para vermiş olabilir.
Bu nedenle yalnız bir işlem üzerinden tenkis sonucu kurulamaz.
Üçüncü Kişiye Yapılan Bağış Tenkise Tabi Olabilir mi?
Evet.
Tenkise tabi kazandırmanın mutlaka başka bir mirasçıya yapılması gerekmez.
Mirasbırakan;
-
arkadaşına,
-
bakıcısına,
-
birlikte yaşadığı kişiye,
-
uzak akrabasına veya
-
başka bir üçüncü kişiye
kazandırmada bulunmuş olabilir.
Kazandırmanın tenkise tabi olup olmadığı TMK m.565 şartlarına göre değerlendirilir.
Bu nedenle:
“Bu kişi mirasçı değil, ona yapılan bağış tenkise girmez.”
şeklindeki düşünce doğru değildir.
Vakfa veya Derneğe Yapılan Kazandırma Tenkise Tabi Olabilir mi?
Kazandırmanın hukuki niteliğine ve zamanına göre evet.
Mirasbırakan bir vakıf, dernek veya başka tüzel kişiye ölüme bağlı tasarrufla kazandırma yapmışsa tasarruf nisabını aşan bölüm tenkis konusu olabilir.
Hayattayken bağış yapmışsa ise sağlararası kazandırmalara ilişkin TMK m.565 şartları değerlendirilmelidir.
Dolayısıyla lehtarın gerçek kişi veya tüzel kişi olması tek başına tenkis sonucunu belirlemez.
Sigorta Ödemeleri Tenkis Hesabında Dikkate Alınabilir mi?
Hayat sigortası ve benzeri bazı işlemler bakımından Türk Medeni Kanunu özel hükümler öngörmektedir.
Bu nedenle mirasbırakanın üçüncü kişi lehine hayat sigortası yaptırdığı dosyalarda yalnız:
“Bu para terekeye hiç girmedi.”
denilerek konu kapatılamaz.
Sigorta ilişkisi, poliçenin yapısı ve kanundaki özel tenkis hükümleri ayrıca incelenmelidir.
Bu tür varlıklar özellikle yüksek değerli miras planlamalarında gözden kaçırılmamalıdır.
Eğitim ve Bakım Masrafları Tenkise Tabi midir?
Her eğitim veya bakım harcaması tenkise tabi kazandırma değildir.
Ebeveynin çocuklarına yönelik olağan bakım, eğitim ve yaşam giderleri aile hukukundan doğan yükümlülük ve olağan destek kapsamında değerlendirilebilir.
Ancak olağan sınırı çok aşan ve fiilen önemli bir servet aktarımı niteliği taşıyan işlemler somut olayın özelliklerine göre ayrıca incelenebilir.
Burada da:
işlemin adı değil, ekonomik niteliği
önemlidir.
Tenkise Tabi Olmayan İşlemlere Örnekler
Her olayın ayrıca değerlendirilmesi gerekse de genel olarak;
-
gerçek bedelli satışlar,
-
olağan ve adet üzere verilen hediyeler,
-
sıradan aile yardımları,
-
kanuni bakım ve eğitim giderleri,
-
TMK m.565 kapsamına girmeyen sağlararası kazandırmalar
tenkis dışında kalabilir.
Ancak bir işlemin “satış”, “hediye” veya “yardım” şeklinde adlandırılması tek başına yeterli değildir.
Mahkeme gerektiğinde işlemin gerçek ekonomik niteliğini araştırır.
Tenkise Tabi Tasarruf ile Saklı Pay İhlali Aynı Şey midir?
Hayır.
Bir işlem hukuken tenkise tabi kategoride olabilir; ancak dava sonunda yine de tenkis edilmeyebilir.
Çünkü tenkis için ikinci aşamada saklı payın gerçekten ihlal edilmesi gerekir.
Örneğin ölümden altı ay önce yapılan 1.000.000 TL'lik bağış kanunen tenkise tabi bir kazandırma olabilir.
Ancak mirasbırakanın geride 100.000.000 TL'lik tereke bırakması halinde saklı paylar tamamen karşılanıyor olabilir.
Bu durumda kazandırmanın tenkise tabi kategoriye girmesi tek başına davanın kabulü sonucunu doğurmaz.
Temel ayrım:
Tenkise tabi olmak = hesaba girebilmek.
Tenkis edilmek = saklı pay ihlali nedeniyle gerçekten azaltılmak.
Bu iki aşama birbirinden ayrılmalıdır.
Tenkise Tabi Kazandırma Nasıl Tespit Edilir?
Bir dosyada şu sıra kullanılabilir:
1. İşlemin Hukuki Niteliğini Belirle
Bağış mı, satış mı, vasiyet mi, miras sözleşmesi mi?
2. Sağlararası mı Ölüme Bağlı mı Olduğunu Belirle
Bu ayrım uygulanacak hukuk kuralını değiştirir.
3. Sağlararasıysa TMK 565'e Girip Girmediğini Kontrol Et
Dört ana kategori ayrı ayrı değerlendirilir.
4. Denkleştirme İhtimalini İncele
Özellikle yasal mirasçılara yapılan kazandırmalarda önemlidir.
5. Bütün Terekeyi Belirle
Saklı pay ihlali ancak bütün ekonomik tablo görüldüğünde hesaplanabilir.
6. Tenkis Sırasını Belirle
Birden fazla tasarruf bulunuyorsa hangi kazandırmanın önce azaltılacağı ayrıca hesaplanır.
Tenkis hesabının tamamı için Tenkis Davası başlıklı ana rehberimiz incelenebilir.
Yargıtay Uygulamasında Kritik Ayrım
Yargıtay'ın güncel kararlarında tekrar edilen temel ilke şudur:
Mirasbırakanın tasarruf nisabını aşan ölüme bağlı tasarrufları tenkise tabi olabilirken, sağlararası kazandırmalar ancak TMK m.565'teki gruplardan birine giriyorsa tenkis edilir.
Özellikle TMK m.565/4 bakımından ise saklı pay kurallarını etkisiz kılma amacının açık olması aranır.
Bu nedenle sağlararası kazandırmalarda iki ayrı soru vardır:
İşlem gerçekten karşılıksız bir kazandırma mı?
ve
Bu kazandırma TMK m.565'in hangi bendine giriyor?
Bu iki soru cevaplanmadan doğrudan saklı pay hesabına geçmek hatalı olabilir.
Uygulamadan Stratejik Not: Kronoloji Çıkarılmadan Tenkis Dosyası Okunmaz
Tenkise tabi tasarrufların bulunduğu dosyalarda en faydalı çalışmalardan biri mirasbırakanın malvarlığı hareketlerini tarih sırasına koymaktır.
Örneğin:
2008: Birinci çocuğa şirket sermayesi
2013: İkinci çocuğa taşınmaz
2018: Üçüncü kişiye bağış
2024: Vasiyetname
2026: Ölüm
Bu kronoloji oluşturulduğunda;
-
hangi kazandırmanın denkleştirme konusu olabileceği,
-
hangisinin ölümden önceki bir yıl içerisinde kaldığı,
-
hangisinde m.565/4 kastının araştırılması gerektiği,
-
hangisinin ölüme bağlı tasarruf olduğu
çok daha açık görülür.
Tenkis dosyasını yalnız ölüm tarihindeki tapular üzerinden okumak, yıllara yayılan servet transferini kaçırabilir.
Tenkise Tabi Tasarrufların İspatında Hangi Belgeler Önemlidir?
Uyuşmazlığın türüne göre;
-
tapu kayıtları,
-
resmi senetler,
-
banka hareketleri,
-
bağış sözleşmeleri,
-
miras sözleşmeleri,
-
vasiyetnameler,
-
şirket kayıtları,
-
vergi kayıtları,
-
ödeme belgeleri,
-
yazışmalar,
-
gerektiğinde tanık beyanları
önem taşıyabilir.
Özellikle görünürde satış olup bedelin gerçekten ödenip ödenmediğinin tartışıldığı işlemlerde banka ve mali kayıtlar son derece önemlidir.
TMK m.565/4 kapsamında ise mirasbırakanın diğer mirasçılara yaptığı kazandırmaların araştırılması da gerekebilir.
Tenkise Tabi Tasarrufların Tespiti Neden Tenkis Hesabından Önce Gelir?
Çünkü tenkis hesabı, hangi işlemlerin hesaba gireceği belirlendikten sonra yapılabilir.
Yanlış işlem hesaba dahil edilirse sonuç yanlış çıkar.
Hesaba girmesi gereken işlem dışarıda bırakılırsa yine sonuç yanlış çıkar.
Bu nedenle tenkis dosyasında matematikten önce:
hukuki sınıflandırma
gelir.
En doğru hesaplama programı dahi yanlış hukuki veriyle doğru sonuç veremez.
Sık Sorulan Sorular
Her bağış tenkise tabi midir?
Hayır. Sağlararası kazandırmanın TMK m.565'teki kategorilerden birine girmesi gerekir.
Vasiyetname tenkise tabi midir?
Tasarruf edilebilir kısmı aştığı ve saklı payı ihlal ettiği ölçüde evet.
Ölümden önceki bir yıl içindeki bağışlar tenkis edilir mi?
Adet üzere verilen hediyeler dışında, TMK m.565 kapsamında tenkise tabi kazandırmalar arasında yer alırlar. Ancak fiili tenkis için saklı pay ihlalinin de bulunması gerekir.
Ölümden bir yıldan eski bağış tenkis edilemez mi?
Hayır. İşlem başka bir TMK m.565 kategorisine, özellikle şartları varsa m.565/4'e girebilir.
Düğünde verilen hediye tenkis edilir mi?
Adet üzere verilen olağan hediyeler kural olarak istisna kapsamındadır. Ancak hediyenin ekonomik büyüklüğü ve somut koşullar değerlendirilir.
Kardeşime verilen ev tenkise tabi mi?
Otomatik olarak söylenemez. Kazandırmanın tarihi, hukuki niteliği, denkleştirme ihtimali, bütün tereke ve saklı pay ihlali incelenmelidir.
Gerçek satış tenkise tabi midir?
Kural olarak karşılıklı gerçek satış, karşılıksız kazandırma değildir. Ancak görünürde satış olup gerçekte bağış bulunuyorsa farklı hukuki sonuçlar gündeme gelebilir.
Tapuda satış gösterilmiş bağış tenkise tabi olabilir mi?
İşlemin gerçek niteliğine göre muris muvazaası veya tenkis hükümleri gündeme gelebilir.
Çocuğun borcunu ödemek tenkise tabi olabilir mi?
Özellikle altsoy bakımından kanundaki şartlar oluşmuşsa borçtan kurtarma yoluyla yapılan kazandırma tenkis ve denkleştirme sistemi içinde değerlendirilebilir.
Çocuğa iş kurması için verilen para tenkise tabi olabilir mi?
Alışılmış ölçüyü aşan kuruluş sermayesi kazandırmaları kanunda özel olarak dikkate alınmaktadır.
Üçüncü kişiye yapılan bağış tenkis edilir mi?
Şartları varsa evet. Lehtarın mirasçı olması zorunlu değildir.
Saklı payı ihlal amacı nasıl ispatlanır?
Mirasbırakanın bütün malvarlığı hareketleri, diğer mirasçılara yaptığı kazandırmalar, işlemin zamanı, büyüklüğü ve somut olayın diğer koşulları birlikte değerlendirilir.
Tenkise tabi bir işlem mutlaka tenkis edilir mi?
Hayır. İşlem tenkise tabi kategoriye girse bile ayrıca saklı payın gerçekten ihlal edilmiş olması gerekir.
Sonuç
Tenkise tabi tasarrufların belirlenmesinde en önemli hata:
“Karşılıksız işlem varsa tenkis vardır.”
şeklinde düşünmektir.
Doğru hukuki inceleme iki aşamalıdır.
Öncelikle işlemin;
-
ölüme bağlı tasarruf mu,
-
sağlararası kazandırma mı
olduğu belirlenmelidir.
Sağlararası kazandırmaysa Türk Medeni Kanunu m.565'teki kategorilerden birine girip girmediği incelenmelidir.
Ancak bundan sonra bütün tereke üzerinden saklı pay hesabı yapılarak gerçekten tenkis gerekip gerekmediği belirlenebilir.
Bu nedenle:
Tenkise tabi kazandırma ile tenkis edilmesi gereken kazandırma aynı şey değildir.
Birincisi hukuki sınıflandırmadır.
İkincisi ise bu sınıflandırmadan sonra yapılan saklı pay hesabının sonucudur.
Tenkis davasının şartları, hesaplama yöntemi, sabit tenkis oranı, süreler ve güncel Yargıtay uygulaması için Tenkis Davası başlıklı ana rehberimiz incelenebilir.
Yazar Hakkında
Av. Mehmet Serhat Tercan
Av. Mehmet Serhat Tercan, İstanbul Barosu'na kayıtlı avukat olup Tercan Avukatlık Bürosu'nun kurucusudur.
Çalışmalarını özellikle miras uyuşmazlıkları, tenkis, muris muvazaası, vasiyetnameler, mirasta denkleştirme ve mirasbırakanın geçmiş malvarlığı işlemlerinin hukuki analizi üzerinde sürdürmektedir.
Av. Mehmet Serhat Tercan hakkında daha fazla bilgi →
İstanbul / Kadıköy Ofis Bilgileri
Tercan Avukatlık Bürosu
Fenerbahçe Mah.
Fener Kalamış Cad. No:65/3
Kadıköy / İstanbul
Telefon: 0532 659 48 54
Görüşmeler randevu ile gerçekleştirilmektedir.
Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Bir kazandırmanın tenkise tabi olup olmadığı; işlemin tarihi, hukuki niteliği, terekenin bütünü ve somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirilmelidir.
